Αφιέρωμα στη σεστίνα

14.01.2013

Arnaut_Daniel

***

Οι «Νέοι Ήχοι στο Παμπάλαιο Νερό» εγκαινιάζουν τη νέα χρονιά με ένα αφιέρωμα στην πιο ιδιότυπη ίσως μορφή της ευρωπαϊκής ποίησης, τη σεστίνα. Αυτή την εβδομάδα, θα δημοσιεύσουμε ορισμένα ιστορικά δείγματα του είδους, που η εμφάνισή του στην ελληνική γλώσσα ανατρέχει στην Κύπρο και τον 16ο αιώνα. Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε πρόσφατες ελληνικές σεστίνες. Για τη βοήθειά τους στην προετοιμασία του αφιερώματος, ευχαριστούμε θερμά τον Γιώργο Κεντρωτή και τον Δημήτρη Αρμάο.

* * *

Η σεστίνα (ή σιξτίνα) είναι 39στιχη ποιητική φόρμα αποτελούμενη από έξι εξάστιχες στροφές χωρίς ομοιοκαταληξίες που ακολουθούνται από μία τρίστιχη, γνωστή ως envoi ή tornada.  

Η επινόηση του είδους αποδίδεται στον Arnaut Daniel, Προβηγκιανό τροβαδούρο του 12ου αιώνα, αν και έχει υποστηριχθεί πως ο Daniel ανανέωσε απλώς μια ήδη προϋπάρχουσα φόρμα. Με τους επιγόνους του, κυρίως Ιταλούς μεταξύ των οποίων ο Δάντης και ο Πετράρχης, παγιώθηκε η σταθερή μορφή της σεστίνας όπως την γνωρίζουμε σήμερα. Από την Ιταλία το είδος εισήχθη στην Γαλλία τον 16ο αιώνα. Τον ίδιο αιώνα εμφανίζονται και οι πρώτες σεστίνες στη Βρετανία. Το είδος θα επανεμφανιστεί στην αγγλόφωνη ποίηση κατά την Βικτωριανή περίοδο και στον 20ό αιώνα θα ανανεωθεί από ποιητές όπως ο Ezra Pound και ο  W. H. Auden.

Στην πρώτη της μορφή, όπως παρουσιάστηκε από τον Daniel, η σεστίνα είχε τους στίχους των στροφών της δεκασύλλαβους, εκτός από τον πρώτο κάθε στροφής, ο οποίος αποτελείτο από επτά συλλαβές. Ωστόσο κατά την μετέπειτα καλλιέργεια του είδους ο αριθμός των συλλαβών των στίχων παρουσίασε μια τέτοια ποικιλία ώστε να είναι αδύνατον να συνδέσουμε τη σεστίνα αποκλειστικά με κάποιο συγκεκριμένο ποιητικό μέτρο.

Η δομή της σεστίνας υπακούει σε ιδιαίτερα αυστηρούς κανόνες: Οι λέξεις με τις οποίες τελειώνει κάθε στίχος της πρώτης στροφής χρησιμοποιούνται και πάλι ως τέλος των στίχων κάθε επόμενης στροφής με εναλλασσόμενη σειρά βάσει ενός αυστηρά προκαθορισμένου προτύπου. Αν συμβολίσουμε την τελική λέξη κάθε στίχου της πρώτης στροφής με τον αντίστοιχο αριθμό του στίχου κατ’ αύξουσα σειρά, τότε  για την πρώτη στροφή έχουμε την εξής ακολουθία τελικών λέξεων: 1 2 3 4 5 6. Η ακολουθία αυτή για κάθε μία από τις επόμενες πέντε στροφές μεταβάλλεται όπως φαίνεται παρακάτω:

2η στροφή: 6 1 5 2 4 3 Δηλαδή οι τελικές λέξεις των στίχων της δεύτερης στροφής δίνουν ανά ζεύγος  άθροισμα 7 και παράλληλα σχηματίζουν την τριάδα 1 2 3 ανάμεσα στα στοιχεία της οποίας παρεμβάλλονται αντίστροφα ανά ένα εκείνα της τριάδας 4 5 6 –αυτή η εναλλαγή περιγράφεται με τον λατινικό όρο retrogradatio cruciata, δηλαδή σταυρωτός αναποδισμός.

3η στροφή 3 6 4 1 2 5 Παρατηρούμε πως αν οι τελικές λέξεις συμβολιστούν με αριθμούς βάσει της σειράς των στίχων της δεύτερης στροφής, αν δηλαδή καταγράψουμε την ακολουθία των λέξεων της δεύτερης στροφής ως 1 2 3 4 5 6 τότε η ακολουθία της τρίτης στροφής είναι και πάλι 6 1 5 2 4 3 κατά τον κανόνα της redrogradatio cruciata, ο οποίος διέπει την σχέση οποιασδήποτε στροφής με την επόμενή της ως προς την σειρά των τελικών λέξεων κάθε  στίχου της. Με βάση τον κανόνα αυτό η σειρά των τελικών λέξεων των στίχων για τις υπόλοιπες στροφές έχει ως εξής:

4η στροφή: 5 3 2 6 1 4

5η στροφή: 4 5 1 3 6 2

6η στροφή: 2 4 6 5 3 1

Οι τρεις στίχοι της έβδομης και τελευταίας στροφής οφείλουν να περιέχουν και τις έξι κρίσιμες λέξεις. Οι λέξεις αυτές κατανέμονται σε ζεύγη ανά στίχο. Αν και η σειρά της θέσης στους στο envoi δεν τηρείται με την απαρέγκλιτη αυστηρότητα που χαρακτηρίζει την δομή των προηγούμενων έξι στροφών, εν τούτοις στην τυπική μορφή της σεστίνας ο πρώτος στίχος περιέχει τις λέξεις 2 και 5, ο δεύτερος τις 4 και 3 και ο τελευταίος τις 6 και 1. Η πρώτη λέξη κάθε ζεύγους μπορεί να καταλαμβάνει οποιαδήποτε θέση στον στίχο, ενώ η δεύτερη πρέπει να τον κλείνει.

Advertisements

One Response to “Αφιέρωμα στη σεστίνα”

  1. Γιώργος Λυκοτραφίτης Says:

    Παλαιοί ήχοι στο παμπάλαιο νερό.
    Τόσο παλιοί, που κανένας πια δεν τους θυμάται
    -όπως εκείνο το ωραίο γλυκό της Κυριακής.

    (Μια υποδόρια ένεση διαρκής.
    Μα αν τη βιαιότητα των ενεσών δεν προτιμάτε,
    κρατείστε μόνο της μνήμης το εωθινό φτερό).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s